Okula gitmek istememek neyi anlatıyor?
Örneğin sabah hazırlanırken çocuğunuzun ayakkabılarını giymediğini, size sarıldığını ve “Bugün okula gitmek istemiyorum” dediğini düşünelim. Bir yandan yetişmeniz gerekiyor, bir yandan onu üzgün bırakmak istemiyorsunuz. Böyle bir anda ilk sorunuz “Onu nasıl ikna edebilirim?” olabilir. Fakat önce başka bir soruya yer açmakta fayda var: “Şu anda onun için zor olan ne?”
Okula başlamak veya yeni bir okula geçmek çocuklarda kaygı yaratabilir. Bununla birlikte, başlangıçta yaşanan zorlanmayla çocuğun okul, ev ve arkadaşlık yaşamını belirgin biçimde etkileyen kaygıyı birbirinden ayırmak gerekir. Her ağlama bir bozukluk anlamına gelmediği gibi, her zorlanma da yalnızca “alışır” denilerek geçiştirilmemelidir. (nhs.uk)
Çocuğunuza yaklaşırken başlangıç noktanız, davranışını hemen düzeltmeye çalışmak yerine yaşadığı güçlüğü anlamak olabilir. Bu, okul düzeninden vazgeçmek anlamına gelmez. Duygusunu dinlemek ve günün nasıl ilerleyeceğini açıklamak aynı yaklaşımın iki parçasıdır.
Kendinize şu soruları sorabilirsiniz: Zorlanma evden çıkarken mi, okul kapısında mı başlıyor? Çocuğunuz sizi özlemekten mi, okulda olacak bir şeyden mi söz ediyor? Söylediklerini henüz anlamadıysanız hemen bir açıklama seçmek zorunda değilsiniz. “Neyin zor geldiğini birlikte anlamaya çalışalım” demeniz de konuşmayı başlatmak için yeterli bir cümledir.
Önce duyguyu kabul edin, sonra çözümü konuşun
“Bütün çocuklar okula gidiyor” veya “Sen artık büyüdün” gibi cümleler yerine “Okula başlamakta zorlandığını anlıyorum” diyebilirsiniz. Burada amaç, çocuğunuzun isteksizliğini onaylamak değil, yaşadığı duyguyu fark ettiğinizi göstermektir. NHS'nin çocuklarda kaygıya ilişkin açıklaması da endişeleri küçümsemeden dinlemeyi ve çocuğun ne hissettiğini anlamaya çalışmayı önerir. (nhs.uk)
Duyguyu kabul etmek, onun yerine ne hissettiğine karar vermek değildir. “Kesin benden ayrılmak istemiyorsun” demek yerine “Benden ayrılmak mı zor geliyor, yoksa okulda başka bir şey mi var?” diye sorabilirsiniz. Verdiğiniz seçeneklerin dışında bir yanıtı olabileceğini de açık bırakın.
Örneğin çocuğunuzun “Sınıfta kimseyi tanımıyorum” dediğini düşünelim. Hemen “Arkadaş edinirsin, bunda ne var?” demek yerine “Tanımadığın çocukların olduğu bir sınıfa girmek seni düşündürüyor” diyebilirsiniz. Ardından “İlk olarak neyi bilmek isterdin?” diye sorabilirsiniz. Böylece konuşma, duygunun doğru olup olmadığını tartışmaktan somut ihtiyacı anlamaya geçer.
Kullanabileceğiniz cümleler şunlar olabilir:
- “Bugün gitmek istemediğini görüyorum.”
- “Bu süreç senin için zor geliyor.”
- “Seni dinliyorum, en zor kısmını anlatmak ister misin?”
- “Birlikte nasıl destek alabileceğimize bakalım.”
Bu cümleleri söyledikten sonra çocuğunuzun hemen rahatlamasını beklemeyin. Duyguyu kabul etmenin ölçüsü, ağlamanın anında durması değildir. Siz dinlemeye yer açmış olursunuz; çocuğunuzun anlatmak istemediği bir anda konuşmayı daha sakin bir zamana bırakmanız da mümkündür.
Kabul etmek, bütün kararları çocuğa bırakmak değildir
“Okula gitmek istemediğini kabul edersem hiç gitmez” diye düşünebilirsiniz. Burada önemli bir ayrım var: Bir duyguyu kabul etmek, o duygunun istediği her davranışa izin vermek değildir. “Gitmek istemiyorsun” demekle “O zaman okul konusunda hiçbir plan yapmayalım” demek aynı şey değildir.
Şefkatli bir yaklaşımda hem çocuğunuzun yaşadığı güçlüğe hem de yetişkin olarak sorumluluğunuza yer vardır. “Gitmek istemediğini görüyorum. Bugünü öğretmeninle konuştuğumuz plana göre geçireceğiz. Zorlandığında kimden yardım isteyebileceğini birlikte hatırlayalım” gibi bir cümle kurabilirsiniz. Elbette böyle bir cümleyi ancak gerçekten konuşulmuş bir plan varsa kullanın.
Örneğin çocuğunuzun sabah hangi kıyafeti giyeceği konusunda da kararsız kaldığını düşünelim. Ona iki uygun kıyafet arasından seçim sunabilirsiniz. Bu, yaşına uygun bir konuda söz sahibi olmasına alan açmaktır; okul devamıyla ilgili bütün sorumluluğu ona bırakmak değildir.
Öte yandan kararlı olmak, zorlanmanın nedenini araştırmadan çocuğu zorlamak anlamına gelmez. Güvenlik, sağlık veya okulda yaşanan bir sorun varsa planın bunlara göre değerlendirilmesi gerekir. Kendinize “Şu anda yalnızca gitmesini mi sağlamaya çalışıyorum, yoksa gitmesini zorlaştıran şeyi de anlamaya çalışıyor muyum?” diye sorabilirsiniz. Bu soru, sınır koymayla duyarsız davranmayı birbirinden ayırmanıza yardımcı olacak bir düşünme noktasıdır.
Okulu ve öğretmeni bir ceza gibi anlatmayın
“Sen okula bir git de gör” veya “Öğretmenin sana ceza versin de gör” gibi cümlelerde okul, öğrenilen ve destek alınan bir yer olarak değil, korkulması gereken bir yer olarak anlatılır. Çocuğunuzdan bir yandan okula güvenmesini beklerken diğer yandan onu okulla tehdit etmemeye dikkat edin.
Evdeki bir davranış sorununu öğretmene havale etmek yerine, o durumun sınırını kendi bağlamında açıklayabilirsiniz. Örneğin çocuğunuzun oyuncaklarını toplamak istemediğini düşünelim. “Öğretmenine söyleyeceğim” demek yerine “Oyuncakları geçebileceğimiz kadar bir kenara almamız gerekiyor. Nereden başlayalım?” diyebilirsiniz. Burada konuşulan mesele oyuncaklardır; okul değildir.
Daha önce böyle bir tehdit cümlesi kurduysanız bunu düzeltmek için bir açıklama yapabilirsiniz: “Geçen gün öğretmeninle ilgili seni korkutabilecek bir şey söyledim. Bunu söylemem doğru değildi.” Ardından öğretmenle ilgili gerçekten bildiğiniz bilgileri paylaşabilirsiniz.
Okulu olumlu anlatmak da “Orada hiçbir şey seni üzmeyecek” demek değildir. Böyle bir söz vermek yerine “Bir sorun yaşarsan bunu konuşabileceğin yetişkinleri birlikte belirleyelim” diyebilirsiniz. Çocuğunuza her şeyin kusursuz olacağını değil, güçlüklerin konuşulabileceğini anlatmaya çalışın. Özellikle bilmediğiniz bir öğretmen davranışı veya okul uygulaması hakkında kesin güvence vermek yerine bilgi almayı tercih edin.
Uyku, yemek ve sabah hazırlığını düzenleyin
Çocuğunuzun uyku ve yemek düzenini okul başlamadan önce ele almak, videodaki temel önerilerden biridir. Düzenin amacı her saati katı kurallarla yönetmek değildir. NHS de çocukların günlük rutinleri güven verici bulabildiğini ve mümkün olduğunca düzenli bir günlük akışın korunmasını önerir. (nhs.uk)
Hazırlığı yalnızca “Erken yatmalısın” cümlesine bırakmayın. Akşam nelerin yapılacağını, sabah kimin hangi hazırlığa yardımcı olacağını ve evden nasıl çıkılacağını birlikte gözden geçirebilirsiniz. Okul zaten başladıysa da mevcut düzenin hangi kısmının zorlayıcı olduğunu düşünmek için geç kalmış sayılmazsınız.
Örneğin sabah çanta hazırlanırken eksik bir eşyanın arandığını, aynı anda kahvaltı yapılmaya çalışıldığını düşünelim. Bu durumda ilk hedefiniz çocuğunuzun okul hakkındaki bütün duygularını değiştirmek olmayabilir. Çantayı akşam kontrol etmek gibi somut bir düzenleme seçebilirsiniz.
Hazırlık için şu sorulara bakabilirsiniz:
- Çanta ve kıyafet konusunda hangi kararlar akşam verilebilir?
- Sabah çocuğunuza kim eşlik edecek?
- Evden çıkışta her gün yeniden tartışılan konu ne?
- Plan değişirse çocuğunuza bunu kim açıklayacak?
Bu düzeni bir başarı sınavına çevirmeyin. Bir akşamın planlandığı gibi gitmemesi, bütün hazırlığın boşa çıktığı anlamına gelmez. “Yarın sabahı biraz daha anlaşılır kılmak için neyi değiştirebiliriz?” sorusu, kusursuz bir program yapmaya çalışmaktan daha somut bir başlangıçtır.
Okulla ilgili belirsizliği somutlaştırın
“Okul çok güzel olacak” demek yerine, çocuğunuzun okulda neyle karşılaşacağını anlatabilirsiniz. NHS bünyesindeki Just One Norfolk'un ayrılma kaygısı bilgilendirmesi; okulu önceden görmeyi, okul yolunu tanımayı ve günün akışını konuşmayı önerir. Bu hazırlıkların içeriği okulun olanaklarına ve çocuğun yaşına göre değişebilir. (justonenorfolk.nhs.uk)
Çocuğunuzun bilmek isteyebileceği şeyler yetişkinlerin önem verdiği ayrıntılardan farklı olabilir. Örneğin onun derslerden değil, tuvaleti bulamamaktan endişe ettiğini düşünelim. Böyle bir durumda “Öğretmenin çok iyi” demek yerine tuvaletin nerede olduğunu ve gerektiğinde kimden yardım isteyebileceğini öğrenmek daha doğrudan bir yanıttır.
Birlikte şu konuları konuşabilirsiniz: Sınıfa kim eşlik edecek? Eşyalarını nereye koyacak? Bir şey sormak istediğinde kime gidecek? Okul bitince onu kim alacak? Cevabını bilmediğiniz bir soruya “Bunu henüz bilmiyorum, okuldan öğrenelim” diyebilirsiniz.
Küçük bir çocuk için günün sırasını basit çizimlerle anlatmayı deneyebilirsiniz. Daha büyük bir çocukla ise hangi bilgiyi öğrenmek istediğini konuşabilirsiniz. Buradaki amaç her ayrıntıyı önceden kontrol etmek değildir. Çocuğunuzun aklındaki gerçek soruyu bulmaya çalışmaktır.
Örneğin birlikte okul çantasını hazırlarken “Sence ilk gün neyi sormak isteyebilirsin?” diyebilirsiniz. Konuşmayı uzun bir okul anlatımına dönüştürmek yerine onun merak ettiği noktadan ilerleyin. Sormadığı her ihtimali sıralamak zorunda değilsiniz.
Vedalaşmayı kısa, açık ve güven veren bir şekilde yapın
Okul kapısında vedalaşmayı uzatmamak, çocuğunuzun duygusunu görmezden gelmek değildir. Kısa ve tekrarlanabilir bir vedalaşma düzeni oluşturabilirsiniz. Just One Norfolk'un önerileri arasında da kısa bir vedalaşma alışkanlığı ve yeniden buluşma zamanının çocukla konuşulması yer alır. (justonenorfolk.nhs.uk)
Örneğin okulunuzla uygun bir karşılama planı yaptığınızı düşünelim. Çocuğunuza “Şimdi sarılacağız. Sonra öğretmeninle içeri gireceksin. Okul bitince seni ben alacağım” diyebilirsiniz. Söylediğiniz kişinin ve zamanın gerçek planla uyumlu olmasına dikkat edin. Çocuğunuzu başka biri alacaksa bunu da önceden açıklayın.
Vedalaşmanız şu üç parçadan oluşabilir:
- Duyguyu fark etmek: “Ayrılmak şu anda zor geliyor.”
- Bir sonraki adımı söylemek: “Öğretmenin seni karşılıyor.”
- Yeniden buluşmayı açıklamak: “Okul çıkışında görüşeceğiz.”
Kısa veda, çocuğunuz fark etmeden uzaklaşmak değildir. Ayrıldığınızı açıkça söyleyin ve onu okulun belirlediği sorumlu yetişkine teslim edin. Güven veren bir cümle kurmakla güvenli bir teslim planı yapmak birlikte düşünülmelidir.
Çocuğunuz çok yoğun zorlanıyorsa “Vedayı kısa tutmam gerekiyor” diyerek durumu tek başınıza çözmeye çalışmayın. Öğretmenle karşılama biçimini yeniden konuşun. Buradaki öneri, her çocuğu aynı hızda sınıfa bırakmak değildir; belirsizce uzayan bir vedanın yerine anlaşılır bir geçiş planı koymaktır.
Ayrıca “Hiç ağlamazsan seni almaya geleceğim” gibi bir koşul kurmayın. Geri geleceğinizi söylemek, çocuğunuzun duygularını kontrol etmesine bağlı bir ödül değil, günün planına ilişkin bir bilgidir.
Zorlanmanın okul içindeki nedenlerini de araştırın
Her okula gitmek istememe durumu, yalnızca ebeveynden ayrılmakla ilgili değildir. Dersler, öğretmenle ilgili kaygılar, yalnızlık, zorbalık veya gürültülü bir ortam da çocukları zorlayabilir. Bu nedenle çocuğunuzun okulda ne yaşadığını anlamaya çalışmak önemlidir. (nhs.uk)
Örneğin daha önce okula rahat giden çocuğunuzun belirli bir günden sonra isteksizleştiğini düşünelim. “Yine alışamadın” demek yerine “Son zamanlarda okul sabahlarının zorlaştığını fark ettim. Değişen bir şey oldu mu?” diye sorabilirsiniz. Yanıtı hemen gelmezse kendi açıklamanızı kesinleştirmeyin.
Konuşmayı somutlaştırmak için şu sorulardan yararlanabilirsiniz:
- “Günün hangi kısmı sana daha zor geliyor?”
- “Teneffüste genellikle ne yapıyorsun?”
- “Yardım istediğinde kimin yanına gidebiliyorsun?”
- “Okulda değişmesini istediğin bir şey var mı?”
Soruları peş peşe bir sorgulama gibi yöneltmek yerine bir yanıtın üzerinde durabilirsiniz. Çocuğunuz bir arkadaşının davranışından söz ederse önce ne olduğunu anlamaya çalışın. Her anlaşmazlığı zorbalık olarak adlandırmak da, zarar verici davranışları “Çocuklar arasında olur” diye geçiştirmek de uygun bir başlangıç değildir.
Kaygıya karın ağrısı, uyku veya iştah değişiklikleri de eşlik edebilir. Fakat yalnızca okul sabahlarında ortaya çıkması, bir bedensel yakınmanın nedenini kesin olarak açıklamaz. Tekrarlayan veya kaygı uyandıran yakınmaları hekimle değerlendirmek ve okulda yaşananları ayrıca araştırmak gerekir. (nhs.uk)
Çocuğunuzun anlattığı somut bir zarar veya güvenlik sorunu varsa önceliğiniz yalnızca vedalaşmayı kolaylaştırmak değil, bu sorunun ele alınmasını sağlamak olmalıdır.
Öğretmenle günün tamamını konuşun
Siz çocuğunuzun evden çıkışını ve okul kapısındaki halini görürsünüz. Öğretmeni ise günün başka bölümlerini gözlemleyebilir. NHS, okul kaygısında çocukla ve okulla birlikte sorunu belirlemeyi, ardından çözüm yollarını konuşmayı önerir. (nhs.uk)
Öğretmenle görüşürken yalnızca “Çok ağlıyor mu?” diye sormak yerine daha somut bilgi isteyebilirsiniz: İçeri girdikten sonra ne yapıyor? Hangi etkinliğe katılıyor? Yardım istiyor mu? Arkadaşlarıyla zaman geçiriyor mu? Zorlanma yalnızca girişte mi, günün başka bölümlerinde de mi görülüyor?
Örneğin çocuğunuzun kapıda ağladığını, fakat sonrasında oyunlara katıldığını öğrendiğinizi düşünelim. Bu bilgi, onun sabahki duygusunun sahte olduğu anlamına gelmez. Ayrılık anıyla günün devamını ayrı ayrı değerlendirebilmeniz için bir gözlemdir. Tersine, kapıda sessiz olması da okulda hiçbir güçlük yaşamadığını tek başına göstermez.
Okulla konuşurken “Alışamadı” gibi geniş bir ifade yerine kendi gözleminizi aktarabilirsiniz: “Son günlerde evden çıkarken ağlıyor ve tuvaleti bulamayacağını söylüyor.” Ardından bunun okulda nasıl ele alınabileceğini sorun.
Görüşmeden sonra mümkünse uygulanabilir bir planı netleştirin: Sabah kim karşılayacak, zorlandığında kime başvuracak, aileye hangi durumda haber verilecek? Çocuğunuza da bu planın anlayabileceği kısmını açıklayın. Onun yanında yetişkinlerin birbirini suçladığı bir tartışma yürütmek yerine, belirlenen adımları sakin biçimde paylaşmayı hedefleyin.
Kendi zorlanmanıza da yer açın
Örneğin çocuğunuzu okul kapısında ağlarken bıraktığınızda “Yanlış mı yapıyorum?” diye düşündüğünüzü varsayalım. Bu soruyu kendinize sormanız mümkündür. Fakat o sabah bütün ebeveynliğiniz hakkında bir karar vermek yerine, elinizde hangi bilgi olduğunu ve neyi öğrenmeniz gerektiğini ayırabilirsiniz.
Kendinize şu soruları yöneltebilirsiniz: Çocuğumun bugün nasıl karşılanacağını biliyor muyum? Öğretmenle konuşmam gereken somut bir konu var mı? Şu anda verdiğim sözü yerine getirebilecek miyim? Benim konuşmaya veya destek almaya ihtiyacım var mı?
Sakin yaklaşmak, hiç kaygılanmamak demek değildir. Kendi duygularınızı çocuğunuzun çözmesini beklemeden ele almaya çalışmaktır. Örneğin “Beni üzmemek için ağlama” demek yerine, vedalaşma sonrasında kendi zorlanmanızı uygun bir yetişkinle konuşmayı seçebilirsiniz.
İlerlemeyi değerlendirirken de tek ölçütünüz “Bugün ağladı mı?” olmasın. Gözlemlemek için daha somut sorular belirleyebilirsiniz: Yardım isteyebildi mi? Kaygısını anlatabildi mi? Karşılama planı uygulanabildi mi? Yeni bir güçlük ortaya çıktı mı?
Çocuğunuza geri bildirim verirken de aynı somutluğu kullanabilirsiniz. Örneğin gerçekten gözlemlediğiniz bir durumda “Bugün zorlandığını öğretmenine söylemişsin” diyebilirsiniz. “Bak, korkacak bir şey yokmuş” demek zorunda değilsiniz. Yaşadığı duyguyu küçültmeden attığı adımı fark edebilirsiniz. Amaç, her günü bir başarı veya başarısızlık sınavı gibi değerlendirmek değildir.
Ne zaman uzman desteği düşünülmeli?
Başlangıçta zorlanmak anlaşılır olabilir. Ancak kaygı devam ediyor, artıyor veya çocuğunuzun günlük yaşamını etkiliyorsa destek aramak önemlidir. Özellikle okul yaşamının, aile ilişkilerinin veya arkadaşlıkların etkilenmesi ve mevcut desteğin yeterli gelmemesi profesyonel değerlendirme için nedenlerdir. (nhs.uk)
Burada “işlevsellik” denildiğinde, çocuğun günlük hayatını sürdürebilmesi kastedilir. Değerlendirmek için okul devamına, uykuya, yeme düzenine, oyunlara ve ilişkilerine bakabilirsiniz. Yalnızca güçlüğün kaç gündür sürdüğünü değil, ne kadar yoğun olduğunu ve hayatın ne kadarını etkilediğini anlatabilmek önemlidir.
Destek görüşmesine hazırlanırken kısa gözlemler not edebilirsiniz: Zorlanma ne zaman başladı? Hangi anlarda artıyor? Çocuğunuz kendi cümleleriyle ne söylüyor? Evde ve okulda neler denendi? Bunları bir tanı koymak için değil, yaşananları daha açık anlatabilmek için kaydedin.
Okulun rehberlik servisiyle ve çocuklarla çalışan bir ruh sağlığı uzmanıyla görüşebilirsiniz. Bedensel yakınmalar olduğunda hekim değerlendirmesini de sürecin dışında bırakmayın. Destek almayı çocuğunuza bir ceza gibi sunmak yerine, “Okulda seni zorlayan şeyi anlamak ve sana nasıl yardımcı olabileceğimizi öğrenmek için biriyle konuşacağız” diye açıklayabilirsiniz.
Çocuğunuzun okula uyumunu desteklerken hedefiniz, bir daha hiç üzülmemesini sağlamak olmak zorunda değil. Duygusunun ciddiye alındığı, güçlüklerin araştırıldığı ve yetişkinlerin sorumluluk aldığı bir süreç kurabilirsiniz. “Gitmek istemediğini görüyorum” cümlesiyle “Bu süreci nasıl sürdüreceğimizi birlikte planlayacağız” cümlesi yan yana durabilir.