Zorbalık neden tek bir kişinin çözebileceği bir sorun değil?
Bir çocuk okulda sürekli aşağılandığını anlattığında ilk olarak kimin harekete geçmesini bekliyoruz? Ailesinin mi, öğretmeninin mi, okul psikolojik danışmanının mı? Belki de çocuğun kendisini savunmasını bekliyoruz. Fakat burada kaçırmamamız gereken bir nokta var: Zorbalıkla mücadele, sorumluluğu bir kişiye devrederek yürütülecek bir süreç değildir.
Örneğin bir çocuğun teneffüslerde arkadaşları tarafından tekrar tekrar küçük düşürüldüğünü düşünelim. Ailesi evde onu dinliyor, okul psikolojik danışmanı da onunla görüşüyor olsun. Fakat teneffüste aynı davranış devam ediyorsa yalnızca çocukla konuşmak, sorunun yaşandığı ortamı değiştirmeye yetmez. Şu soruyu da sormamız gerekir: Okulda bu davranışa kim, nasıl müdahale edecek?
Dünya Sağlık Örgütünün okulda şiddeti önleme yaklaşımı, önleyici çalışmaların okulun gündelik işleyişine ve çocuklar, aileler, okul çalışanları arasındaki ilişkilere yerleştirilmesini önerir. Yani mesele yalnızca bir olay sonrasında yapılan görüşme değildir. (who.int)
Bu ortaklıkta herkesin sorumluluğu aynı değildir. Çocuktan yaşadıklarını paylaşması istenebilir; fakat güvenli ortamı kurma görevi yetişkinlerdedir. Akranlar destek olabilir; fakat başka bir çocuğu korumak için kendilerini tehlikeye atmaları beklenemez. İşbirliği, görevlerin belirsizleşmesi değil, kimin hangi adımı atacağının açıklığa kavuşması anlamına gelmelidir. Çocuğun katılımı önemlidir; çözümün yükünü taşıması ise beklenmemelidir.
Zorbalıkla anlaşmazlığı nasıl ayırabiliriz?
Her tartışma zorbalık değildir. Zorbalığı değerlendirirken istenmeyen, zarar verici davranışa; davranışın tekrarlanmasına veya tekrarlanma olasılığının yüksek olmasına; taraflar arasındaki güç dengesizliğine bakılır. Bu güç yalnızca fiziksel güç değildir. Bir grubun karşısında yalnız kalmak gibi sosyal koşulları da düşünmek gerekir. Zorbalık fiziksel, sözel, ilişkisel veya dijital biçimde gerçekleşebilir. (cdc.gov)
Örneğin iki öğrencinin aynı oyuncağı kullanmak istediği için tartıştığını düşünelim. İkisinin de itiraz edebildiği bu anlaşmazlık ile bir grubun her gün aynı öğrencinin eşyasını saklayıp onu ağlatması aynı şekilde ele alınmamalıdır. İkinci örnekte yalnızca “anlaşmayı öğrenmekten” değil, hedef alınan çocuğun korunmasından da söz ediyoruz.
Bir davranışın adını koymaya çalışırken şu sorular üzerinden ilerleyebiliriz:
- Davranış belirli bir çocuğa tekrar tekrar mı yöneliyor?
- Çocuk durmasını istediğinde davranış duruyor mu?
- Kendini savunması veya ortamdan ayrılması önünde bir engel var mı?
- Başkalarının katılması ya da gülmesi durumu nasıl değiştiriyor?
“Şaka yaptık” açıklamasıyla yetinmek yerine davranışın karşı tarafta neye yol açtığını da konuşmalıyız. Birlikte eğlenmek ile birini eğlencenin konusu yapmak arasındaki farkı sormalıyız.
Bununla birlikte yardım etmek için olayın mutlaka zorbalık tanımına uymasını beklemeyelim. Tek seferlik bir tehdit, aşağılama veya fiziksel saldırı da ciddiye alınmalıdır. Tanımı netleştirme çabası, güvenlik için gereken ilk adımın önüne geçmemelidir.
Çocuk anlatmadığında neye dikkat edebiliriz?
Zorbalık yaşayan her çocuk bunu doğrudan anlatmayabilir. Okula gitmek istememe, açıklanamayan yaralanmalar, kaybolan veya zarar gören eşyalar, uyku güçlüğü ve sık bedensel yakınmalar dikkat edilebilecek değişiklikler arasındadır. Ancak bunlar tek başına zorbalık yaşandığını kanıtlamaz; her çocukta böyle işaretler görülmesi de beklenmez. (cdc.gov)
Bu nedenle gözlemimizi bir sonuca değil, bir konuşmaya başlangıç olarak kullanabiliriz. “Kesin biri sana bir şey yaptı” demek yerine, “Son günlerde okuldan döndüğünde daha sessiz olduğunu fark ettim. Anlatmak istediğin bir şey var mı?” diye sorabiliriz. Buradaki amaç çocuğun ağzından belirli bir yanıt almak değildir.
Yetişkinler olarak kendi gözlemimizi de somutlaştırabiliriz. “Çok değişti” demek yerine neyin değiştiğini tarif edelim: Hangi sabahlar hazırlanmakta zorlanıyor? Daha önce söz ettiği arkadaşlarından hâlâ bahsediyor mu? Belirli bir ders, teneffüs veya servis yolculuğu gündeme geldiğinde ne söylüyor?
Bu soruları arka arkaya sıralanmış bir sorguya dönüştürmeyelim. Tek bir konuşmada bütün ayrıntıları öğrenme zorunluluğu koymayalım. Örneğin çocuk yalnızca “Teneffüsleri sevmiyorum” diyorsa önce bu cümle üzerinde kalabiliriz. “Teneffüste senin için zor olan ne?” sorusu, kendi açıklamamızı hemen öne sürmeden dinlemeye alan açar.
Gözlemleri aile ve okul arasında paylaşırken de yorumla bilgiyi ayıralım. “Arkadaşları onu kesin dışlıyor” bir yorumdur; “Bu hafta üç kez öğle arasında yalnız kalmak istemediğini söyledi” ise üzerinde birlikte düşünülebilecek somut bir bilgidir.
Çocuk anlattığında ilk konuşmayı nasıl kurabiliriz?
Çocuk yaşadıklarını paylaştığında ilk hedefimiz bütün ayrıntıları öğrenmek değil, anlatısını ciddiyetle karşılamak olsun. NHS, çocuklarla zorlandıkları konuları konuşurken nazik sorular sormayı, konuşmaya hazır olmadıklarında zorlamamayı ve gerekirse daha sonra yeniden alan açmayı önerir. Çocuğun güvendiği başka bir yetişkinle konuşabilmesi de bir seçenektir. (nhs.uk)
Şu tür cümleler kullanılabilir: “Bunu bana anlatman önemli”, “Ne olduğunu anlamak istiyorum”, “Sana yapılan davranışı durdurmak için yetişkinler olarak sorumluluk alacağız.” Bunları söylerken hemen ardından “Sen ne yaptın da böyle oldu?” diye sormamaya dikkat edelim. Olayın bütününü anlamak ile çocuğa sorumluluk yüklemek aynı şey değildir.
Örneğin çocuğun hem üzgün hem de öfkeli olduğunu düşünelim. Önce öfkesini susturmaya çalışmak yerine “Böyle davranılmasına çok kızmışsın” diyebiliriz. Duygunun kabul edilmesi ile zarar verici bir davranışın kabul edilmesini birbirine karıştırmayalım. Kübranur Karyağdı’nın duyguları yargılamak yerine ne anlattıklarını dinleme yaklaşımı, bu ayrımı düşünmek için tamamlayıcı bir çerçeve sunuyor.
Konuşmanın sonunda yalnızca “Ben hallederim” demek yerine ilk adımı açıklayabiliriz: “Öğretmeninle güvenliğin için konuşmak istiyorum. Bu görüşmede seni kaygılandıran bir şey var mı?”
Çocuğa her şeyi gizli tutacağımıza söz vermeyelim. Yardım için bilgi paylaşmamız gerekebileceğini, bunu yalnızca destek olacak kişilerle ve gerekli ölçüde yapacağımızı açıklayalım. Böylece mahremiyeti önemsemekle güvenliği sağlama sorumluluğunu birlikte gözetmiş oluruz. (nhs.uk)
Ailenin görevi: Çocuğu güçlendirmek, yükü ona bırakmamak
Aile olarak çocuğa sınır koymayı, yardım istemeyi ve güvenli bir yetişkine ulaşmayı konuşabiliriz. Fakat bunları zorbalığı durdurmanın ön koşulu gibi sunmayalım. “Daha cesur olsaydın bunlar olmazdı” anlamına gelen bir yaklaşım yerine, “Senin deneyebileceğin yolları konuşalım; yetişkinler olarak yapacaklarımızı da belirleyelim” diyebiliriz.
Bu ayrım, farklı iletişim ve destek ihtiyaçları olan çocuklar açısından ayrıca düşünülmelidir. Simge Saygili’nin otizmli çocuklara yönelik zorbalıkta yetişkinin sorumluluğunu ele alan yazısı, yalnızca hedef alınan çocuğa kendini savunmasını söylemek yerine, zarar veren davranışa ve akranların tutumuna yönelmeyi vurguluyor. Farklılığı değiştirmeye çalışmak yerine farklılığa nasıl davranıldığını sorgulamalıyız.
Okulla iletişime geçerken konuşmanın merkezinde somut olay ve güvenlik ihtiyacı olsun. Örneğin şöyle bir başlangıç yapılabilir: “Çocuğum, öğle arasında eşyalarının saklandığını ve bunun tekrarlandığını anlattı. Bugün onu korumak için ne yapılabileceğini ve durumu nasıl takip edeceğimizi konuşmak istiyorum.”
Görüşme öncesinde şu başlıkları not etmek düşünülebilir:
- Çocuğun kendi anlatımıyla ne olduğu.
- Biliniyorsa olayın zamanı ve yeri.
- Şu anda kendini nerede güvensiz hissettiği.
- Okuldan beklenen ilk koruyucu adım.
Bu hazırlığın amacı çocuktan kusursuz bir dosya oluşturmasını istemek değildir. Bilinmeyen noktalar varsa bunları bilinmiyor olarak bırakalım. Diğer aileyi veya çocuğu topluluk önünde suçlamak yerine okulun belirlenmiş iletişim yolunu kullanalım; konuşmayı çocukların güvenliği ve somut davranışlar üzerinde tutalım.
Öğretmenin katkısı: Olay kadar sınıftaki ilişkilere de bakmak
Öğretmenin sürece katkısını yalnızca şikâyet geldiğinde konuşmakla sınırlamayalım. Gündelik sınıf düzeni üzerinde de düşünelim: Grup çalışmaları nasıl kuruluyor? Bir öğrenci konuştuğunda diğerleri ne yapıyor? Alaycı bir ifade duyulduğunda hangi sınır konuyor? Çocuklar yardım istemek için kime ve nasıl ulaşacaklarını biliyor mu?
Örneğin bir öğrencinin konuşması taklit edildiğinde birkaç kişinin güldüğünü düşünelim. O anda tartışmayı “Kim başlattı?” sorusuna sıkıştırmak yerine önce davranışa sınır konabilir: “Bir arkadaşımızın konuşmasını onu küçük düşürmek için taklit etmiyoruz.” Ardından ilgili öğrencilerle ayrı ve sakin görüşmeler planlanabilir.
Burada önerilen sınır, çocuğu bütün sınıfın önünde etiketlemek değildir. “Sen zorbasın” demek yerine ne yapıldığını ve hangi davranışın durması gerektiğini açıkça ifade edelim. Hedef alınan çocuğu da herkesin önünde yaşadıklarını anlatmak zorunda bırakmayalım.
Öğretmen, aileyle paylaşacağı gözlemlerde somut bir dil kullanabilir: “Bugün grup çalışmasında iki öğrenci onun katılmasına karşı çıktı” gibi. “Çok hassas”, “Uyumsuz” ya da “Zaten arkadaş edinemiyor” gibi genel değerlendirmeler yerine üzerinde çalışılabilecek davranışları konuşalım.
Sınıf düzeyindeki çalışmalarda ise tek bir çocuğu örnek göstermeden sınır, saygı ve yardım isteme üzerine konuşulabilir. Böylece mesele yalnızca adı geçen öğrenciler arasında tutulmaz; sınıfta hangi davranışların kabul edilmeyeceği herkes için açıklığa kavuşturulur.
Okul psikolojik danışmanı ve yönetim nasıl birlikte çalışabilir?
Okul psikolojik danışmanını sürecin önemli bir parçası olarak görmekle bütün süreci ona bırakmak arasında fark var. Çocukla görüşme yapılırken okulun diğer alanlarında ne olacağını da belirlemeliyiz. Danışmanlık görüşmesi, teneffüs düzenlemesinin veya yetişkin gözetiminin yerine geçecek bir adım olarak düşünülmemelidir.
İşbirliğini somutlaştırmak için görevleri şöyle konuşabiliriz: Çocuğun ihtiyaçlarını anlamaya yönelik görüşmeleri kim yürütecek? Öğretmenlerden gelen gözlemleri kim bir araya getirecek? Aileyle iletişimi kim sürdürecek? Güvenlik açısından gerekli okul düzenlemelerini kim uygulayacak? Bu soruların yanıtı okulun yapısına göre değişebilir; önemli olan yanıtların belirsiz kalmamasıdır.
Örneğin olayların okul çıkışında yaşandığını düşünelim. Çocukla görüşme planlamak bir adım olabilir. Fakat çıkışta hangi yetişkinin bulunacağı, çocuğun gerektiğinde nereye gideceği ve yeni bir olay olduğunda kimin haberdar edileceği de ayrıca kararlaştırılmalıdır.
Yönetim açısından kendimize şu soruyu sorabiliriz: “Bu okulda yardım isteyen bir çocuk, anlatısından sonra ne olacağını biliyor mu?” Başvurunun kime yapılacağı kadar, başvurudan sonra nasıl geri dönüş alınacağı da açıklanmalıdır.
Ortak çalışma, çocuğun bütün özel bilgilerinin herkesle paylaşılması anlamına gelmesin. Her yetişkine kendi görevini yerine getirmek için gereken bilgi aktarılabilir. Görüşme içeriklerini merak konusu yapmak yerine koruma, iletişim ve takip için neyin gerekli olduğunu ayıralım. Çocuğu farklı yetişkinlere aynı ayrıntıları tekrar tekrar anlatmak zorunda bırakmayacak bir iletişim düzeni hedefleyelim.
Akranlar nasıl destek olabilir?
Zorbalık yalnızca davranışı yapan ve hedef alınan çocuk arasında değerlendirilmemelidir. Olaya tanık olan akranların da destekleyici bir rolü olabilir. CDC, çocuklara zorbalığa güvenli biçimde karşı çıkma yollarının öğretilmesini ve tanıkların yardım edebilecek kişiler olarak desteklenmesini vurgular. (cdc.gov)
Fakat bu rolü çocuklara kahramanlık görevi gibi vermeyelim. Bir akrandan fiziksel olarak araya girmesini veya kendisinden güçlü bir grupla tek başına karşılaşmasını beklemeyelim. Güvenli destek seçeneklerini açıkça konuşalım:
- Olayı güvenilir bir yetişkine haber vermek.
- Aşağılayıcı davranışa gülerek veya paylaşarak katılmamak.
- Hedef alınan arkadaşına yanında olduğunu söylemek.
- İsterse bir yetişkine giderken ona eşlik etmek.
Örneğin bir öğrencinin “Söylersem ispiyoncu olurum” dediğini düşünelim. Burada yetişkin olarak yardım istemenin amacını açıklayabiliriz: “Birinin zarar görmesini durdurmak için haber vermekten söz ediyoruz.” Ardından çocuğun kendisinin de hedef alınma kaygısını dinleyelim ve güvenli bildirim yolunu birlikte belirleyelim.
Akran desteğinin sınırını da koruyalım. Bir öğrenciyi başka bir öğrencinin sürekli koruyucusu veya gözcüsü olarak görevlendirmeyelim. Arkadaşlık gönüllü bir ilişki olarak kalsın; güvenlik planını ise yetişkinler yürütsün. “Arkadaşına destek olabilirsin” ile “Arkadaşının başına bir şey gelmesini önlemek senin görevin” aynı mesaj değildir.
Zorbalık yapan davranışa sınır koyarken çocuğa nasıl yaklaşabiliriz?
Zarar veren davranışı açıkça durdurmakla o davranışı yapan çocuğu bütünüyle kötü olarak tanımlamak aynı şey değildir. NHS, saldırgan davranış gösteren çocuklarla konuşurken davranışın neden kabul edilemez olduğunu açıklamayı ve ardından davranışın arkasındaki duyguları anlamaya alan açmayı önerir. Anlamaya çalışmak, davranışı onaylamak değildir. (nhs.uk)
Bu görüşmede kişilik değerlendirmesi yerine somut davranış üzerinde kalabiliriz. “Sen neden böylesin?” yerine “Arkadaşının eşyasını sakladığında ne oldu?” diye sorabiliriz. Ardından sorumluluğu belirsiz bırakmayalım: “Kızgın olabilirsin; fakat eşyasını almak veya onu küçük düşürmek kabul edilemez.”
Örneğin çocuk herkes güldüğü için davranışını sürdürdüğünü söylesin. Bu açıklamayı mazeret olarak kabul etmek yerine üzerinde çalışılacak bir bilgi olarak ele alabiliriz. Başkalarının ilgisini çekmek istediğinde hangi yolları kullanabileceğini, gruba katılmak için neden birini hedef almaması gerektiğini konuşabiliriz.
Özür, sürecin yalnızca bir parçası olarak düşünülsün. Hedef alınan çocuğu hemen affetmeye, el sıkışmaya veya arkadaş olmaya zorlamayalım. Önce davranışın durmasına ve güvenliğin sağlanmasına odaklanalım. Zarar gören bir eşyanın yerine konması gibi somut telafi adımları da değerlendirilebilir; fakat bunlar yaşananları yok saymanın karşılığı olmasın.
Aileyle görüşmede de aynı çizgi korunabilir: Çocuğu aşağılamadan, davranışı küçümsemeden ve beklenen değişikliği açıkça belirterek ilerleyelim. Hangi davranışın izleneceği ve yeniden yaşandığında nasıl karşılık verileceği konuşulsun.
Ortak planı somutlaştırmak: Kim, neyi, ne zaman yapacak?
“Hepimiz ilgileneceğiz” iyi bir niyet ifade eder. Fakat bunu uygulanabilir adımlara çevirelim. Aşağıdaki çerçeve, aile ve okulun birlikte düşünmesi için örnek bir plan olarak kullanılabilir; her okul ve çocuğun ihtiyaçlarına göre uyarlanmalıdır.
- İlk güvenlik ihtiyacını belirleyelim. Çocuk bugün nerede ve hangi durumda korunmaya ihtiyaç duyuyor? Yakın tehlike veya yaralanma varsa toplantıyı beklemek yerine acil güvenlik ve sağlık desteğini önceleyelim.
- Ulaşılabilir bir yetişkin belirleyelim. Çocuk bir olay olduğunda kime gidecek? O kişi bulunmazsa ikinci seçenek kim olacak?
- Davranışı ve ortamı tarif edelim. “Arkadaşlık sorunu” gibi genel ifadeler yerine ne olduğu, nerede yaşandığı ve hangi davranışın durdurulacağı yazılsın.
- Görevleri paylaşalım. Aileyle kim görüşecek, okul içindeki düzenlemeleri kim yapacak, çocuklarla kim konuşacak?
- Yeniden değerlendirme zamanı koyalım. Atılan adımların işe yarayıp yaramadığını ne zaman ve kimlerle konuşacağız?
Bu planı çocuğun anlayabileceği bir dille de paylaşalım. “İlgili süreçler yürütülecek” yerine “Yarın öğle arasında şu öğretmene gidebilirsin; görüşmeden sonra seninle yeniden konuşacağız” gibi somut ifadeler seçelim. Yerine getiremeyeceğimiz güvenceler vermeyelim.
Dijital ortamı da görüşmenin dışında bırakmayalım. Örneğin sınıf mesaj grubunda aşağılayıcı paylaşımlar yapıldığını düşünelim. Paylaşımları daha fazla yaymadan, gerekli bilgiyi ilgili yetişkine iletme ve uygulamanın bildirim seçeneklerini kullanma konusu plana eklenebilir. Çocuğun özel yazışmalarını topluca dolaşıma sokmak yerine yalnızca olayın değerlendirilmesi için gerekli içerikle sınırlı kalalım.
Sürecin ilerlediğini nasıl anlayabiliriz?
Bir özür duyulduğunda veya birkaç gün yeni olay bildirilmediğinde konuyu hemen kapanmış saymayalım. Takibi yalnızca “Yine oldu mu?” sorusuna bağlamak yerine çocuğun gündelik deneyimini de konuşalım. “Teneffüste kendini nasıl hissediyorsun?”, “Yardıma ihtiyaç duyduğunda bir yetişkine ulaşabildin mi?”, “Planımızda değiştirmemizi istediğin bir şey var mı?” diye sorabiliriz.
Yetişkinlerin kendi görevlerini de değerlendirmesi gerekir. Kararlaştırılan gözetim sağlandı mı? Aileye söz verilen geri dönüş yapıldı mı? Çocuğun anlattığı yeni durumlar plana eklendi mi? Takip, yalnızca çocuğun yeniden şikâyet etmesini beklemek anlamına gelmesin.
Çocukla konuşulmasına rağmen duygusal durumuyla ilgili kaygılar sürüyorsa bir sağlık veya ruh sağlığı uzmanından ek destek istenebilir. Bu destek, okulun güvenliği sağlamak için üstlendiği adımların yerine değil, yanına düşünülmelidir. (nhs.uk)
Önleme açısından da yalnızca olay sonrasına odaklanmayalım. Okulun gündelik işleyişinde saygı, yardım isteme ve yetişkinlerin tutarlı yaklaşımı için yer açalım. Şiddeti önlemeyi rutin okul yaşamının parçası hâline getirmek, Dünya Sağlık Örgütünün önerdiği yaklaşımın da merkezindedir. (who.int)
Hedefimiz çocuğa her güçlüğü tek başına aşmayı öğretmek değil; güçlük yaşadığında yalnız bırakılmayacağı bir ortam kurmak olsun. İşbirliğinin çocuk açısından karşılığı, kaç yetişkinin toplantıya katıldığı değil, yardım istediğinde kimin yanında durduğu ve ertesi gün okulda neyin değiştiğidir.